Vlinderstruik in je tuin: waarom kenners hem afraden en wat je dan plant

Jarenlang was de vlinderstruik dé plant voor wie vlinders in de tuin wilde. Op een warme dag in augustus zitten er zo tien atalanta’s en dagpauwogen tegelijk op de paarse pluimen, en wie dat ooit zag, begrijpt waarom tuincentra hem bij bosjes verkopen. Toch raden natuurorganisaties en plantenkenners hem steeds vaker af. De reden zit niet in de tuin zelf, maar in wat er gebeurt als de zaden over de schutting waaien. Nu het najaar plantseizoen is, is dit een goed moment om te kijken wat je in plaats van een vlinderstruik kunt zetten, en wat je doet als je er al een hebt.

Waarom de vlinderstruik in een kwaad daglicht staat

De vlinderstruik (Buddleja davidii) komt oorspronkelijk uit China en kwam rond 1900 als sierplant naar Europa. Volgens de soortbeschrijving op invasieve-exoten.info maakt één struik miljoenen kleine zaadjes die met de wind meegaan en makkelijk kiemen. Je ziet de plant daardoor opduiken op plekken waar niemand hem heeft gezet, langs het spoor, op braakliggende terreinen, op oude muren en in de stad, waar het warmer is. De wortels kunnen scheuren in muren veroorzaken, en in de duinen verdringt hij inheemse planten.

Daarom staat Buddleja davidii als potentieel invasieve soort in Tuin er niet in, de tuinplantenwijzer die FLORON in opdracht van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit heeft gemaakt. Een verbod is er niet. De vlinderstruik staat niet op de Europese lijst van invasieve exoten, dus je mag hem gewoon kopen en planten. In Vlaanderen komen al langer meldingen van verwilderde struiken, en in sommige Amerikaanse staten is planten verboden, maar voor Nederland gaat het om een advies en niet om een regel.

Een fastfoodrestaurant voor vlinders

Er is nog een tweede argument, en dat vinden wij eigenlijk het sterkste. Een vlinderstruik geeft veel nectar, maar daar houdt het op. Rupsen eten er niet van. Een vlinder heeft een plant nodig om eitjes op te leggen, de zogeheten waardplant, en voor de meeste soorten die op een vlinderstruik afkomen, is dat iets heel anders, zoals brandnetel of inheemse struiken. Een tuin met alleen een vlinderstruik is dus een tankstation, geen plek waar vlinders kunnen opgroeien.

De Vlinderstichting zelf was lang positief over de struik en wordt in een stuk van Vroege Vogels uit 2015 nog genoemd als organisatie die hem aanraadt. In haar huidige tips voor een vlindervriendelijke tuin legt ze de nadruk vooral op minder tegels, meer verschillende bloemen en planten zonder gif. Dat zegt genoeg over waar de aandacht nu ligt.

Wat je in plaats daarvan plant

Het goede nieuws is dat er genoeg planten zijn die bijen en vlinders net zo blij maken, en waarvan een paar ook nog lekker ruiken. Als inheemse vervangers worden vaak wilde marjolein, Gelderse roos en wollige sneeuwbal genoemd, en daar zetten we een paar geurende planten naast.

• Wilde marjolein (Origanum vulgare). Een lage vaste plant met roze bloemetjes van juli tot in september, waar in de zomer van alles op zit. Het blad ruikt kruidig als je erlangs strijkt, en je kunt het in de keuken gebruiken. Ideaal voor een zonnige border of een grote pot.
• Gelderse roos (Viburnum opulus). Een inheemse struik met witte schermen in het voorjaar en rode bessen in de herfst, waar vogels op afkomen. Hij wordt een paar meter hoog en vult dus dezelfde plek als een vlinderstruik.
• Wollige sneeuwbal (Viburnum lantana). Ook inheems, met viltig blad en witte bloemen in mei. Hij kan goed tegen droogte en kalkrijke grond.
• Lavendel. De Vlinderstichting noemt hem bij de nectarplanten, en voor een site over geur kunnen we hem natuurlijk niet overslaan. Een rij lavendel langs het pad ruikt de hele zomer en trekt hommels en vlinders.
• Klimop. Geen geurplant voor de neus, maar wel een die de Vlinderstichting noemt. Hij bloeit pas in de herfst, als er bijna niets anders meer is, en is dan een van de laatste nectarbronnen voor insecten.

Wil je vooral een struik die je tuin laat ruiken, kijk dan ook naar ons overzicht van geurende heesters die je nu plant. Oktober en november zijn een goede tijd om struiken te zetten, de grond is nog warm en de wortels hebben de hele winter om zich te vestigen.

Je hebt al een vlinderstruik, en nu?

Je hoeft hem niet meteen uit te graven. Het grootste risico zit in het zaad, en dat kun je voor een groot deel tegenhouden door de uitgebloeide pluimen af te knippen voordat ze uitzaaien. Dat is meteen ook goed voor de bloei, want een struik waarvan je de uitgebloeide pluimen weghaalt, maakt nieuwe bloemen. Woon je vlak bij de duinen, een natuurgebied of het spoor, dan is het zinvol om strenger te zijn en hem op termijn te vervangen.

Er zijn ook nieuwere rassen die nauwelijks zaad maken, zoals Buddleja ‘Argus White’ en ‘Argus Velvet’, die op invasieve-exoten.info genoemd worden. Die trekken net zo goed vlinders, maar zaaien zich bijna niet uit. Wil je per se een vlinderstruik, kies dan zo’n ras en vraag er in het tuincentrum naar. Hoe meer mensen dat doen, hoe vaker ze in het schap komen te staan.

Waar het eigenlijk om draait

Een vlindertuin maak je niet met één wonderstruik. Wat vlinders echt helpt is een tuin met verschillende bloemen die van het vroege voorjaar tot in de herfst bloeien, een hoekje met brandnetels of inheemse struiken waar rupsen kunnen eten, en een tuin die niet tot op het laatste blaadje wordt opgeruimd. Een vlinderstruik is daarin hooguit een bijrol, en eerlijk gezegd ruikt een border vol lavendel en marjolein een stuk beter.