Welke luchtvochtigheid is normaal in huis in de winter

Zodra de verwarming aangaat, komen de twee klachten die elk jaar terugkeren: beslagen ramen in de slaapkamer, en een keel die ’s ochtends aanvoelt als schuurpapier. Het gekke is dat die twee elkaars tegenpolen lijken, terwijl ze vaak in hetzelfde huis voorkomen, alleen in verschillende kamers. Dat komt doordat luchtvochtigheid niet één getal is voor je hele woning, maar per ruimte verschilt en met de temperatuur meebeweegt.

Een hygrometer maakt daar in één keer een einde aan. Zo’n meter kost bij Action, Blokker of de bouwmarkt tussen de 5 en 20 euro, en de digitale versies met geheugen voor de hoogste en laagste waarde zijn de moeite waard. Koop er twee: één voor de woonkamer en één voor de slaapkamer, want juist daartussen zit het verschil dat je wilt zien.

De streefwaarden per ruimte

Onderstaande waarden gelden voor het stookseizoen, dus grofweg van oktober tot april. In de zomer ligt alles hoger en is dat geen probleem, omdat de oppervlakken in huis dan warm zijn en er niets condenseert.

Het getal dat het vaakst wordt genoemd, 40 tot 60 procent, klopt dus wel, maar het is te grof. In een koele slaapkamer is 60 procent al te veel, terwijl datzelfde percentage in een warme woonkamer niets voorstelt. De temperatuur van het oppervlak bepaalt of vocht condenseert, en niet het percentage op zich.

Waarom die ramen beslaan

Warme lucht kan meer vocht vasthouden dan koude lucht. Koelt die lucht af, bijvoorbeeld tegen een raam of tegen een koude buitenmuur achter de kast, dan geeft hij dat vocht af. Vandaar dat het condens juist onderaan het raam zit, waar het glas het koudst is, en dat het bij enkelglas erger is dan bij dubbelglas. Op zich is een randje condens op een winterochtend geen ramp. Het wordt een probleem zodra het water blijft staan, want dan trekt het in het houtwerk, en waar hout vochtig blijft, volgt schimmel.

Wat mij daarbij altijd opvalt: mensen gaan dan het raam poetsen in plaats van de bron aanpakken. Terwijl een gemiddeld gezin per dag makkelijk tien tot vijftien liter vocht in huis brengt. Douchen, koken, de was, planten, en niet te vergeten ademen en zweten: alleen al slapen levert per persoon een halve liter per nacht op. Dat moet ergens heen, en als je huis dicht zit gaat het naar het koudste oppervlak.

Zet daarom in elke slaapkamer een raam op een kier of het ventilatierooster open, ook in de winter. Het kost minder warmte dan je denkt, omdat droge lucht sneller opwarmt dan vochtige. Was drogen doe je bij voorkeur niet in de slaapkamer maar in een ruimte die je kunt luchten, en met de deur dicht. Voor wie krap woont, is de opstelling van de apparatuur belangrijker dan de plek: daarover schreven we eerder over het op elkaar plaatsen van de wasmachine en de droger. Loopt het al uit de hand, dan geeft ons stuk over vocht in huis bestrijden de aanpak per ruimte, en bij zichtbare aanslag op de muur is schimmel van de muur verwijderen de volgende stap. Meng bij dat laatste nooit verschillende schoonmaakmiddelen door elkaar, en zeker geen chloorhoudend middel met een zuur of ammoniakhoudend product, want daar komen giftige dampen bij vrij.

Waar je de meter neerzet

Een hygrometer op de verkeerde plek geeft een getal waar je niets aan hebt. Zet hem niet op de vensterbank vlak boven de radiator, want daar is de lucht warm en droog en meet je structureel te laag. Ook niet pal naast de deur van de badkamer, want dan meet je de douche van vanochtend. De beste plek is op ongeveer anderhalve meter hoogte, tegen een binnenmuur, minstens een halve meter van het raam. Geef hem een uur de tijd voordat je de eerste waarde serieus neemt, en lees hem een week lang elke ochtend en elke avond af. Pas dan zie je een patroon in plaats van een momentopname.

Let ook op de plekken die je niet meet maar waar het wel misgaat: achter een kast tegen de buitenmuur, in de hoek van een slaapkamer boven een uitgebouwde keuken, en op zolder tegen het dakbeschot. Dat zijn koude oppervlakken met stilstaande lucht, en dat is precies de combinatie waar condens ontstaat terwijl de meter midden in de kamer gewoon 50 procent aangeeft. Zet een kast een paar centimeter van de muur af en laat de lucht erlangs kunnen, dat kost niets en scheelt een hoop.

Een laatste waarschuwing die in deze tijd van het jaar aandacht verdient: verwarmingstoestellen op gas of petroleum zonder afvoer naar buiten geven bij het branden veel waterdamp af, soms meer dan een liter per paar uur. Wie zo’n kachel in de schuur of de serre gebruikt, ziet de meter binnen een middag oplopen, en krijgt daarnaast een risico op koolmonoxide erbij. Zorg in die ruimtes altijd voor luchttoevoer en zet er nooit iets neer om te drogen.

En als het juist te droog is

Zakt de meter onder de 35 procent, dan merk je dat aan andere dingen: kriebelhoest, droge ogen, statische schokken, en houten vloeren en meubels die krimpen en gaan kraken. Dat gebeurt vooral in goed geïsoleerde huizen met een ventilatiesysteem dat op een hoge stand staat, en in appartementen met vloerverwarming.

De oplossing is zelden een luchtbevochtiger, want die vragen onderhoud en worden bij slecht schoonmaken zelf een bron van ellende. Begin met de ventilatie een stand lager, laat de badkamerdeur na het douchen even open, zet planten neer die vocht afgeven, en droog een enkele keer de was binnen op een rek. Overweeg je toch een apparaat, kies dan een verdampertype in plaats van een vernevelaar, maak het wekelijks schoon en vul het met vers water. En zet het niet naast je bed maar in de hoek van de kamer.

Wat ik zelf het meest waard vind aan die twee goedkope meters: ze halen het gissen eruit. Zonder meter krijg je in elk gezin dezelfde discussie over ramen open of dicht, en die discussie gaat nooit over feiten. Met een hygrometer op de vensterbank zie je binnen een week welk gedrag welk effect heeft, en dan blijkt vaak dat één deur die dicht blijft tijdens het douchen meer oplevert dan al het gepoets aan de ruit.